Ik moest vanmorgen denken aan verzamelaars. Ik was naar een beurs geweest waar vreemde knoestige mannen met onmodieuze brillen in slobbertruien liefdevol of hebzuchtig zochten in bakken met oude platen.
Wat was dat toch dat verzamelen? Bij mij begon het vijftig jaar geleden toen ik een zinken plaatje kreeg van een studiegenoot met het lied "Mens durf te Leven" erop. Ik ging ermee naar de cabaretkenner Wim Ibo. Dat vond ik spannend, wat zou het zijn? Hij maakte me duidelijk dat ik iets zeer bijzonders in handen had. Nee, niet van Pisuisse die het beroemd geworden lied als eerste gezongen had, maar van zijn pianist Henk Stuurop.
Verzamelen had iets spannends. Ik zag het ook aan de geconcentreerde blikken van de verzamelaars op de beurs, ieder moment kon er een geweldige ontdekking worden gedaan.
Een van de spannendste dingen die ik gedaan heb in mijn verzamelcarrière was het bezoek aan het archief van EMI in Hayes. Daar werd de geschiedenis van dat bedrijf bewaard sinds 1896 of zo. Ik mocht er vrij rondlopen, zag in een glazen kastje de satijnen pakken van de Beatles hangen die ze aan hadden op de hoes van Sgt Pepper, er lagen oude opnamehoorns op de grond, een kastje met correspondentie met Caruso en kasten vol dikke boeken met opnamegegevens. Ik trok er een te voorschijn en zag dat Pisuisse op 18 augustus 1919 in Den Haag "Mens durf te leven" had opgenomen voor His Masters Voice, maar dat hij de opname had afgekeurd en dat die niet was uitgebracht.
De spullen die ik om me heen zag gaven me het gevoel dat de historicus Huizinga ooit de 'historische sensatie" noemde. Het gevoel dat je het verleden door aanraking dichter dan ooit nadert. Dat is wat leuk is aan verzamelen.
De kennis die ik daar in dat archief opdeed en die ik later in artikelen en boeken kon verwerken, gaf me natuurlijk ook intellectuele voldoening. Dat plezier zie je ook terug bij sommige verzamelaars die minutieus de carrière van een artiest weten te reconstrueren of die het geheimzinnige systeem van de matrijsnummers op platen weten te ontraadselen. Dat is wat ook leuk kan zijn aan verzamelen.
De trots die ik voelde, zowel bij het vinden van het zinken plaatje als bij mijn ontdekkingen in Hayes gaven mij een soort snoefrecht. Als ik het verhaal vertelde aan medeverzamelaars, mensen die het snapten, dan voelde ik enig respect en respect krijgen van anderen is naast eten en drinken iets wat de mens het hardste nodig heeft.
Leuk aan verzamelen is dus dat je er plezier van ondervindt. Het is op een plezierige manier spannend, eervol en intellectueel bevredigend.
Daarmee kunnen we dan meteen die andere vorm van verzamelen apart zetten, het manisch bijeenschrapen, het dwangmatig opeenhopen van rotzooi. Dat is een zielsziekte die pijn doet. Het is een vreugdeloos ja zelfs wanhopig oprapen van zaken die geen verzamelwaarde hebben, koffiebekertjes, oude kranten, matrassen. Daar is niets leuks aan. Het is triest.
Ik onderscheid twee soorten verzamelaars: de hebbers en de delers. Ik heb dit en jij lekker niet zeggen de hebbers. Moet je eens kijken, horen, lezen wat ik nou toch gevonden heb, zeggen de delers.
Ik kwam eens bij een bekende verzamelaar om een coupletje van een minder bekend lied van Louis Davids over te schrijven. Hij vertelde me trots dat hij onlangs een zeer zeldzame plaat had verworven. Maar hij bezat hem al, en had het minder gave exemplaar over zijn knie gebroken en nu was de opname nòg zeldzamer geworden.
Al die dingen die een verzamelaar leuk vindt: er lekker aanzitten, het in je handen houden en van dichtbij bekijken, het koesteren, in mappen of dozen doen, schoonmaken, bewaren, al die dingen mocht ik niet doen en niet zien van hem. Hij had een prachtig kaartsysteem gemaakt, maar hij hield die kaarten uit mijn zicht. Toen hij het lied van Davids waar ik om gevraagd had draaide en ik het op een cassettebandje opnam om later over te schrijven, floot hij door de opname heen zodat hij zeker wist dat ik er verder niets mee kon doen. Een hebber.
Commerciële verzamelaars horen ook vaak bij de hebbers. Zij zijn geïnteresseerd in het verzamelobject omdat het als onderpand kan dienen in misdadige transacties of in de toekomst meer geld gaat opleveren. Ze verzamelen Michelangelos en bewaren die in een kluis in Tokyo
Nee dan de uitdelers, Harry Coster en zoveel andere verzamelvrienden die ik tegenkwam. Delen, pak vast, kijk hier eens, help me even mee dit in nieuwe hoezen te steken, wil je zien hoe ik dit restaureer, zal ik een uitdraai maken van alle Davids-opnamen in mijn computer, neem dit plaatje maar mee, daar heb ik er nog wel een van. Zullen we samen een cd uitbrengen? Schrijf jij een stukje, ga ik fijn restaureren. Natuurlijk kom ik in je radioprogramma en neem ik zeldzame platen mee, kan iedereen ze horen. Wil je nog koffie?
Ik ben geen psycholoog en van Freud heb ik weinig verstand maar ik herken in veel verzamelaars - en zeker de hebbers onder hen - wel een emotioneel en fysiek verlangen naar iets wat ze missen. Zou het zo zijn dat ze eerst de moederborst misten, daarna hun teddybeertje en dat ze die toen later zijn gaan verzamelen? Feit is dat veel verzamelobjecten iets weg hebben van speelgoed.
Er is ook een element van klemdrift, van controle uitoefenen te zien, vooral bij verzamelaars die alles compleet willen hebben. Het kan leiden tot dwangneurotisch gedrag. Buiten de deur is de wereld chaotisch en angstig makend, maar in de kalme sfeer van de verzameling is de wereld overzichtelijk en beheersbaar geworden.
Jung zag in de verzamelaars een archetype. Ooit is de mens een jager en verzamelaar van voedsel geweest en nu doen we dat nog eens dunnetjes over. Tja.
Voor mij heeft verzamelen vooral iets te maken met mijn verleden. Die oude spullen kunnen me met mijn jeugd verbinden, een prettig nostalgisch gevoel opwekken, een zekere veiligheid en geborgenheid terugroepen - wat is Sjakie stil, ja hij zit op z'n kamertje met zijn postzegelverzameling - en ik ken ook mensen die verzamelen en er een gevoel van zingeving aan overhouden. Ze voegen waarde toe aan hun verzameling door er over te publiceren, ze verrijken de cultuur en zien hun verzameling als erfgoed dat gekoesterd en doorgegeven moet worden aan een nieuwe generatie.
In de neurowetenschappen wijzen ze op het plezier dat het verzamelen te weeg brengt. Ze hebben het over beloningssystemen Een beloning is de aantrekkelijke en motiverende eigenschap van een stimulus, bij voorbeeld een verzamelobject dat begeerte oproept en geconsumeerd wil worden. De neuroloog ziet het gebeuren in een gebiedje in het brein dat de nucleus accumbens heet. Daar zit de verzamelwoede, daar zit de satisfactie, daar lonkt het gevaar, de verslaving.
Verzamelen heeft ook een sociaal aspect, het is een vrolijk spel. Het mooiste is als je anderen daarbij toelaat, een club begint met andere liefhebbers, een blad opricht, een website begint, een sociëteit, een beurs bezoekt, je plezier en liefde deelt. Er komen vriendschappen uit voort.
Maar verzamelen kent zeker ook gevaarlijke kanten. Er zijn er die er verslaafd of zelfs gek van worden. Een gevaar voor de verzamelaar is vaak de partner die het er moeilijk mee heeft dat het huishoudgeld in de verzameling wordt gestoken.
"Je mocht wel gek zijn als je de verzameling van je man ging verbranden zoals hij je heeft opgedragen", zei de executeur testamentair tegen de weduwe. "Nooit heb je een nieuwe jurk gehad, je hebt een dochter in Engeland en een in Zwitserland. Verkoop het spul en ga wanneer je maar wil met je kleinkinderen jurken kopen in Zwitserland en in Engeland!"
De ziekte en de dood van de verzamelaar is een gevaarlijk moment. Ik hoorde het afgelopen jaar van een unieke en waardevolle verzameling die, toen de verzamelaar dementerend in een verzorgingshuis terecht kwam, naar de stort ging en vernietigd werd. Verzamelaar, zorg dat je het goed geregeld hebt!
Dat moet ik ook eens nodig gaan doen.
Jacqeus Klöters.
Vriendelijke groet, RenéR
Als je naald maar goed is
